گزگز یا خواب رفتن دست و پا معمولا بهدلیل فشار موقت روی عصبها یا اختلال گذرای انتقال پیامهای عصبی رخ میدهد و اغلب با تغییر وضعیت بدن برطرف میشود. اما وقتی خوابرفتگی تکرار شود، مدتدار یا با درد و بیحسی مداوم همراه باشد، دیگر نمیتوان آن را یک وضعیت ساده و گذرا دانست.
در این شرایط، علت خواب رفتن دست و پا ممکن است به مشکلاتی مانند فشار عصبی، دیسک یا نوروپاتی محیطی مربوط باشد. در ادامه مقاله، دلایل علمی این حالت و نشانههایی را که نیاز به بررسی جدی دارند، مرور میکنیم.
جدول دلایل شایع خواب رفتن دست و پا و میزان اهمیت آنها
در صورت بروز شرایط زیر، مراجعه به پزشک ضروری است:
جدول زیر به شما کمک میکند علت سر شدن دست و پا در خواب را بهطور خلاصه بررسی کنید و با مقایسه الگوی بروز، نشانههای همراه و میزان اهمیت هر مورد، درک روشنتری از وضعیت خود داشته باشید.
| علت اصلی | الگوی شایع بروز | نشانههای همراه | میزان اهمیت |
| فشار موقت روی عصب یا کاهش خونرسانی موضعی | پس از خوابیدن یا نشستن طولانی | گزگز گذرا، رفع با تغییر وضعیت | کم |
| وضعیت نامناسب در خواب یا نشستن طولانی | شبها یا بعد از نشستن | بیحسی موقت دست یا پا | کم |
| گیر افتادن عصب در مسیر (تونل کارپال) | بیشتر در دست، بهویژه شب | گزگز، درد، ضعف انگشتان | متوسط |
| فشار روی ریشههای عصبی ستون فقرات (دیسک) | از گردن یا کمر به اندام | درد تیرکشنده، بیحسی یکطرفه | بالا |
| نوروپاتی محیطی | تدریجی، اغلب دوطرفه | گزگز مداوم، کاهش حس | بالا |
| دیابت و اختلالات متابولیک | بیشتر در پاها | مورمور، بیحسی مزمن | بالا |
| کمبود ویتامینها (بهویژه B12) | تدریجی و دوطرفه | گزگز، ضعف، اختلال تعادل | متوسط تا بالا |
| تماس با سموم یا مصرف برخی داروها | پیشرونده | بیحسی، درد عصبی | متوسط |
| آسیبهای عصبی (ضربه یا التهاب) | پس از آسیب | درد، بیحسی موضعی | متوسط |
| زمینههای ارثی و ژنتیکی | از سنین پایین یا سابقه خانوادگی | خوابرفتگی متناوب | زمینهای |
| سندروم تونل کارپال (فشار بر عصب مچ دست) | درگیری انگشت شست، اشاره و میانی | کاهش قدرت چنگ زدن، درد شعاعی که تا ساعد امتداد مییابد | بالا |
| اختلالات تیروئید | بیحسی متقارن در انتهاهای بدن ناشی از فشار بر بافتهای عصبی | حس بیحسی و پارستزی در انتهای دستها و پاها | متوسط |
اگر علاوه بر حس گزگز، با علائمی مثل خستگی مفرط و تورم اندامها مواجه هستید، پیشنهاد میکنیم برای بررسی دقیق این علت زمینهای، مقاله علائم کمکاری تیروئید را مطالعه کنید.
موانع احتمالی سلامتی خود را در آینده بررسی کنید و از ریسک ابتلا به بیش از ۷۰ بیماری و اختلال در دستههای مختلف مانند قلبی عروقی، سرطان، متابولیسم و سیستم ایمنی آگاه شوید. این آگاهی فرصت ارزشمندی برای پیشگیری و مراقبت بهموقع فراهم میکند. برای مشاوره رایگان همین حالا اقدام کنید.
برای دریافت مشاوره رایگان در زمینه تست های ژنتیکی متفاوت اطلاعات زیر را تکمیل کنید.
علت خوابرفتن دست و پا؛ از فشار موقت تا بیماریهای مزمن
در عمل، خواب رفتن دست و پا همیشه یک علت ثابت ندارد و بسته به زمان بروز، محل درگیری و شرایط تکرار، میتواند معناهای متفاوتی داشته باشد. در ادامه، الگوهایی را بررسی میکنیم که به شما کمک میکند موارد گذرا را از علتهایی که نیاز به توجه بیشتری دارند، تفکیک کنید.
اگر این علائم برای شما بهطور مکرر تکرار میشوند، یکی از نخستین قدمهای علمی بررسی وضعیت ویتامینها و سلامت اعصاب است. در این مسیر، انجام تست ژنتیک سلامت و متابولیک هدفمند میتواند ریسک و استعداد ژنتیکی ابتلا به بیماریها را در برابر نوروپاتی و کمبودهای عصبی را روشنتر کند.
علت خواب رفتن دست و پا در خواب
در بیشتر افراد، علت خوابرفتن دست و پا در خواب به قرارگیری نامناسب بدن و ایجاد فشار موقت روی عصبها مربوط میشود. خمماندن طولانی مچ دست یا واردشدن فشار به بازو، آرنج و شانه میتواند مسیر عصب را موقتا مختل کند و باعث بروز گزگز یا بیحسی هنگام خواب شود.
اگر خواب رفتگی دست در خواب بهطور مداوم تکرار شود، احتمال درگیریهای مزمنتر مثل سندروم تونل کارپال یا شروع نوروپاتی محیطی مطرح میشود. این شرایط شبها بیشتر خودشان را نشان میدهند.
علت خواب رفتن انگشتان و کف پا
علت خواب رفتن انگشتان دست و پا اغلب به اعصاب حسی مربوط است؛ اعصابی که مسئول انتقال حس لمس، درد و دما هستند. در موارد ساده، کفش نامناسب، فشار موضعی یا ایستادن طولانی میتواند باعث خوابرفتن کف پا شود.
وقتی گزگز ابتدا در انگشتان پا ظاهر میشود و بهمرور، به نواحی بالاتر گسترش پیدا میکند، احتمال درگیری اعصاب محیطی وجود دارد. دلیل خواب رفتن پا در این الگوی تدریجی که با عنوان «الگوی دستکش و جوراب» شناخته میشود، معمولا با عواملی مانند کمبود ویتامینهای مورد نیاز بدن، دیابت یا برخی بیماریهای زمینهای ارتباط دارد.
علت خواب رفتن پا هنگام نشستن
علت خواب رفتن پا هنگام نشستن، اغلب به بیتحرکی طولانی یا قرار گرفتن پاها در وضعیت نامناسب برمیگردد. این امر با ایجاد فشار موقت روی عصبها یا کاهش خونرسانی، باعث بیحسی میشود و معمولا با حرکت یا تغییر حالت از بین میرود.
اگر این حالت تکرار شود یا با درد تیرکشنده از کمر به پا همراه باشد، بررسی فشار روی ریشههای عصبی مانند دیسک کمری ضروری است.
کمبود کدام مواد مغذی باعث گزگز و خوابرفتن بدن میشود؟
از آنجایی که، انتقال پیامهای حسی به ویتامینها و عناصر مشخصی وابسته است، کاهش سطح آنها یکی از علتهای شناختهشده خواب رفتگی دست و پا در منابع پزشکی محسوب میشود. مهمترین مواد مغذی مرتبط با خوابرفتگی دست و پا به شرح زیر است:
- ویتامین B12: کمبود آن از شایعترین دلایل خواب رفتن دست و پا و بیحسی اندامهاست. ویتامین B12 صرفاً یک مکمل ساده نیست؛ این ماده مسئول نگهداری و بازسازی غلاف میلین (Myelin Sheath) است. غلاف میلین مانند روکش عایق روی سیمهای برق، از رشتههای عصبی شما محافظت میکند. وقتی بر اثر کمبود این ویتامین، میلین تخریب شود، پیامهای عصبی دچار «نشتی» شده و مغز این اختلال را به صورت گزگز، سوزنسوزن شدن یا خوابرفتن مداوم تفسیر میکند
- ویتامین B6: هم کمبود و هم مصرف بیشازحد آن میتواند نوروپاتی حسی ایجاد کند و دلیل خواب رفتن دست و پا باشد.
- ویتامین E: اگرچه نادر است، اما کمبود آن با اختلال حسی و بیتعادلی همراه خواهد بود.
- مس: کاهش آن عملکرد اعصاب محیطی را مختل و علائم شبهنوروپاتی ایجاد میکند.
اگر علت به خواب رفتن دست و پا به این کمبودهای تغذیهای مربوط باشد، با تشخیص بهموقع معمولا میتوان علائم را کنترل و از پیشرفت آسیب عصبی جلوگیری کرد.
تفاوت علت خواب رفتن دست راست و چپ
علت خواب رفتن دست راست در خواب در بسیاری از افراد به استفاده مکرر از دست غالب برمیگردد. خوابرفتن دست راست بیشتر در افرادی دیده میشود که فعالیتهای تکراری مثل کار با موس، موبایل یا نگهداشتن طولانی مچ در حالت خمشده دارند. این وضعیت میتواند باعث فشار روی عصب مدیان و در نهایت، بروز سندروم تونل کارپال شود.
در مقابل، پیگیری علت خوابرفتن دست چپ زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که به شکل ناگهانی ظاهر شود یا با علائمی مانند ضعف، درد قفسه سینه یا انتشار درد به شانه همراه باشد. در چنین شرایطی بررسی پزشکی ضروری است.
نقش پنهان ژنتیک؛ چرا بدن برخی افراد مستعد خوابرفتگی است؟
در برخی افراد، خواب رفتن دست و پا فقط به وضعیت بدن محدود نمیشود و نقش ژنتیک در سلامت بدن میتواند تعیینکننده باشد. این زمینه ژنتیکی باعث میشود عصبها در برابر فشار، تغییرات متابولیک یا کمبودهای تغذیهای زودتر دچار پارستزی؛ یعنی گزگز و بیحسی شوند.
اختلال در ژنهای مرتبط با ساخت میلین و انتقال پیامهای عصبی، آستانه تحمل عصبها را کاهش میدهد و آنها را حساستر میکند. در چنین شرایطی، عواملی مانند کمبود ویتامین B12، دیابت یا حتی وضعیت نامناسب خواب میتوانند سریعتر باعث بروز این علائم شوند.
در افرادی که خوابرفتگی دست و پا بهطور مکرر یا بدون علت مشخص رخ میدهد، بررسیهای دقیقتری مانند چکاپ ژنتیک سلامت میتواند به شناسایی ریشههای پنهان حساسیت عصبی کمک کند.
راهکارهای خانگی برای درمان خوابرفتن دست و پا
اگر گزگز و بیحسی اندامها ناشی از فشار موقت روی عصبها، وضعیت نامناسب بدن یا اختلال خفیف گردش خون باشد، برخی راهکارهای ساده میتوانند به کاهش علائم کمک کنند. این توصیهها زمانی موثرند که بیحسی پایدار یا همراه با ضعف عضلانی نباشد. راهکارهای خانگی موثر عبارتند از:
- اصلاح وضعیت خواب و پرهیز از خوابیدن روی بازو یا خمماندن مچها
- عوضکردن وضعیت بدن در فواصل زمانی منظم
- پرهیز از ماندن طولانیمدت در حالت نشسته یا ایستاده
- انجام حرکات کششی ملایم برای دستها و پاها، بهویژه پیش از خواب
- ماساژ سبک اندامها برای بهبود خونرسانی
- تغذیه متعادل و تامین ویتامینهای گروه B
- پرهیز از مصرف خودسرانه مکملها
علاوهبر آن، درمان خواب رفتن دست و پا در طب سنتی شامل موارد زیر میشود:
- گرم نگهداشتن دست و پا
- ماساژ موضعی با روغنهای گرمکننده
- پرهیز از بیتحرکی طولانی
این روشها نقش کمکی دارند و علتهای عصبی یا متابولیک را درمان نمیکنند. در صورت تداوم یا تشدید علائم، بررسی پزشکی ضرورت دارد.
برای خواب رفتگی دست و پا چه زمانی و به چه دکتری برویم؟
- خوابرفتگی دست و پا بهصورت مداوم یا روبهافزایش باشد و طی چند روز یا چند هفته بهبود پیدا نکند.
- گزگز یا بیحسی با ضعف عضلانی، درد یا کاهش قدرت حرکت همراه شود.
- خواب رفتگی دست و پا بهصورت دوطرفه و متقارن، بدون علت مشخص، رخ دهد.
- علائم با اختلال در راهرفتن، عدم تعادل یا زمینخوردن همراه باشد.
- خوابرفتگی ناگهانی و یکطرفه ظاهر شود و علائم غیرمعمول داشته باشد.
در قدم اول، مراجعه به پزشک عمومی یا داخلی برای بررسی علتهای شایع مثل کمبود ویتامینها یا مشکلات متابولیک کافی است. اگر علائم ادامهدار یا منشا عصبی داشته باشد، مراجعه به متخصص مغز و اعصاب ضروری خواهد بود.
تشخیص بهموقع و پیشگیری از مشکلات عصبی
برای درمان قطعی، ابتدا باید منشأ اختلال شناسایی شود. پزشکان معمولا از روشهای زیر استفاده میکنند:
- تست نوار عصب و عضله (EMG/NCV): این آزمایش طلاییترین راه برای بررسی سرعت انتقال پیام در اعصاب و شناسایی محل دقیق فشردگی یا آسیب عصبی است.
- آزمایش خون جامع: بررسی سطح ویتامینهای گروه B، قند خون (برای رد دیابت) و فاکتورهای التهابی.
- MRI ستون فقرات: اگر احتمال دیسک کمر یا گردن وجود داشته باشد، تصویربرداری MRI برای بررسی وضعیت نخاع و ریشههای عصبی الزامی است.
سخن پایانی
علت خواب رفتن دست و پا همیشه یکسان نیست و میتواند از فشارهای موقت و وضعیت نامناسب بدن تا اختلالات عصبی، متابولیک یا زمینههای ژنتیکی متفاوت باشد. شناخت این تفاوتها به شما کمک میکند خوابرفتگیهای بیخطر را از نشانههایی که به بررسی نیاز دارند تشخیص دهید و تصمیم آگاهانهتری بگیرید. همین حالا با انجام یک تست ژنتیک سلامت، استعدادهای ژنتیکی مرتبط با اعصاب و متابولیسم خود را بشناسید و مسیر پیشگیری و مراقبت از سلامتتان را هدفمندتر دنبال کنید.
سوالات متداول
آیا خوابرفتن دست و پا همیشه نشانه بیماری اماس (MS) است؟
خیر؛ اگرچه بیحسی یکی از علائم اولیه اماس است، اما در اکثر موارد، علت این وضعیت به مسائل بسیار سادهتری مانند وضعیت بدنی نامناسب، کمبودهای تغذیهای یا فشارهای مکانیکی روی عصب مربوط میشود. در اماس، این بیحسی معمولاً با علائم دیگری مانند تاری دید یا اختلال در تعادل همراه است و توسط پزشک متخصص مغز و اعصاب تشخیص داده میشود.
آیا خواب رفتن دست خطرناک است؟
معمولا نه. اگر علت خواب رفتن دست در خواب فشار موقت روی عصبها یا وضعیت نامناسب دست باشد و با تغییر وضعیت برطرف شود، جای نگرانی ندارد؛ اما تداوم آن یا همراهی با درد و ضعف، نیاز به بررسی خواهد داشت.
کمبود کدام ویتامین باعث خواب رفتن دست میشود؟
شایعترین علت زود خواب رفتن دست و پا به کمبود ویتامینهایی مثل B12 مربوط است؛ اما کمبود ویتامین B6، ویتامین E و عنصر مس هم میتواند باعث گزگز و بیحسی دست شود.
برای خواب رفتن دست چه قرصی بخوریم؟
مصرف خودسرانه توصیه نمیشود و درمان خواب رفتن پا یا دست به علت زمینهای و نظر پزشک بستگی دارد.
علت مورمور شدن پاها در شب چیست؟
مور مور شدن دست و پا معمولا به فشار روی عصبها، اختلال گردش خون، کمبود ویتامینها یا نوروپاتی محیطی مربوط است.
